R

e

j

e

c

t

e

d

L

i

t

e

r

a

t

u

r

e

image

Ζαν Πολ Σαρτρ

Ο ανυπόταχτος φιλόσοφος

«Ο συγγραφέας πρέπει να αρνηθεί να μετατρέψει τον εαυτό του σε όργανο, ακόμη κι αν αυτό συμβαίνει κάτω από τις πιο τιμητικές περιστάσεις, όπως στην προκειμένη περίπτωση».

Μ' αυτή τη δήλωση στο σουηδικό τύπο αρνήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 1964 να παραλάβει το Νόμπελ Λογοτεχνίας η πιο ευφυής και παράλληλα μια ιδιαίτερα αντιδραστική προσωπικότητα του προηγούμενου αιώνα, ο Ζαν Πολ Σαρτρ. Καμία άλλη χρονιά από το 1901, οπότε και απονεμήθηκε για πρώτη φορά το Νόμπελ Λογοτεχνίας, δεν υπήρξε πιο ενδιαφέρουσα για το θεσμό.

single photo Ο Σαρτρ θεωρούσε ότι με την αποδοχή οποιουδήποτε βραβείου θα συνέδεε αυτόματα το όνομά του με το φορέα που θα τον τιμούσε, κάτι που ερχόταν σε ευθεία σύγκρουση με τις αντιλήψεις του και το ασυμβίβαστο του χαρακτήρα του. Άλλωστε, είχε επιδείξει συνέπεια με τη στάση του να μην αποδέχεται καμία από τις επίσημες τιμές που του γίνονταν. «Αν υπογράψω ως Ζαν Πολ Σαρτρ δεν θα είναι το ίδιο πράγμα με το να υπογράψω ως ο βραβευμένος με Νόμπελ, Ζαν Πολ Σαρτρ», τόνιζε. Για τον ίδιο μεγαλύτερη τιμή ήταν να τον διαβάζουν!

Στις 21 Ιουνίου του 1905 στο Παρίσι έρχεται στη ζωή ο μεγαλύτερος κατά τους περισσότερους φιλόσοφος του 20ου αιώνα. Κριτικός, λογοτέχνης και ο βασικότερος εκπρόσωπος του υπαρξισμού, έθεσε νέες βάσεις στη σύγχρονη φιλοσοφική διανόηση. Από μικρός υπήρξε βιβλιοφάγος, σπουδάζει φιλοσοφία και σύντομα εξελίσσεται σε ένα γοητευτικό νεαρό με έντονες φιλοσοφικές και πολιτικές ανησυχίες.

Λίγο αργότερα, το 1928, στα ήσυχα χρόνια του Μεσοπολέμου κι όταν τίποτα δεν προμήνυε την επερχόμενη φρίκη, θα γνωριστεί με την αιώνια φίλη, σύντροφο και συνοδοιπόρο του στο χώρο της διανόησης, Σιμόν Ντε Μποβουάρ. Γιατί δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για το Σαρτρ χωρίς να μιλήσει για τη Μποβουάρ. Για την ακρίβεια, δεν μπορεί να μιλήσει κανείς επί της ουσίας για τη Μποβουάρ, χωρίς να μιλήσει για τον Σαρτρ. Μαζί θα διατυπώσουν τη φιλοσοφία που ασπάστηκαν διά βίου, αυτή του υπαρξισμού, θα την αποκρυσταλλώσουν και θα την τελειοποιήσουν παρέα.

single photo Όμως, τα ζοφερά χρόνια του Β' Παγκοσμίου πολέμου θα επιφυλάσσουν τον εγκλεισμό του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης και θα τον μετατρέψουν από φιλόσοφο-στοχαστή σε ένα στρατευμένο διανοούμενο με έντονη αντιστασιακή δραστηριότητα, που θα υπηρετήσει την αριστερή πολιτική ιδεολογία με τη ζωή και το έργο του.

Η αντιφατικότητα και το επαναστατικό του χαρακτήρα του θα τον οδηγήσουν αργότερα στους κόλπους του μαρξισμού, ενώ παράλληλα δηλώνει φανατικά άθεος: «ο υπαρξισμός δεν είναι τόσο αθεϊστικός που να αναλώνεται προσπαθώντας να αποδείξει ότι δεν υπάρχει θεός». Αντιθέτως, δηλώνει ότι «ακόμη και αν υπήρχε θεός το γεγονός αυτό δε θα άλλαζε τίποτα». Η ελευθερία για τον Σαρτρ υπήρξε η βάση της φιλοσοφικής σκέψης και της ζωής του εν γένει. Θεωρούσε ότι ο άνθρωπος είναι απόλυτα ελεύθερος και γι' αυτό απόλυτα υπεύθυνος για τις πράξεις του. Σ’ αυτή τη βάση προσπάθησε ανεπιτυχώς κατά πολλούς να συμβιβάσει τον υπαρξισμό με το μαρξισμό.

Υπήρξε, λοιπόν, προσιτός σε κάθε αλλαγή και ποτέ δεν ένιωθε δεσμευμένος από οτιδήποτε είχε γράψει ακόμη και ο ίδιος. Αυτό εξηγεί και τις συχνές του παλινωδίες όσον αφορά τις ιδεολογικές του τοποθετήσεις. Υποστήριξε και έζησε με πάθος την ελευθερία του, που τη αποδείκνυε έμπρακτα με τη στάση του. Ίσως τελικά, ο μόνος πειρασμός που έθεσε στον ίδιο του τον εαυτό ήταν η απεγνωσμένη μέχρι το τέλος της ζωής του ανάγκη να σκέφτεται και να πράττει χωρίς συμβιβασμούς και όρια. Μέχρι τον Απρίλιο του 1980 οπότε και 50000 άνθρωποι αποχαιρέτησαν τον άνθρωπο που στιγμάτισε τη φιλοσοφική σκέψη του 20ου αιώνα. Ένα χρόνο αργότερα με το βιβλίο του «Αποχαιρετισμός στον Σαρτρ» θα πει το δικό της αντίο στο σύντροφό της στη ζωή και τη διανόηση, η Σιμόν Ντε Μποβουάρ.

single photo Τριάντα πέντε χρόνια μετά, η ιδιάζουσα προσωπικότητά του εξακολουθεί να εκπλήσσει, να ταράσσει τα λιμνάζοντα ύδατα και να κρατά ζωηρό το ενδιαφέρον μελετητών και ψαγμένων αναγνωστών, αποδεικνύοντας ότι η αντοχή στο χρόνο είναι η μεγαλύτερη δικαίωση του έργου ενός στοχαστή.

κείμενο | φωτεινή σιδηροπούλου
επιμέλεια | αλέξανδρος κόγκας + τάσος θώμογλου