_τέχνη

Salvador Dali

Ζωγραφισμένες στο χέρι φωτογραφίες ονείρων

Πάνω από ένα βράχο αιωρείται το γυμνό σώμα μιας γυναίκας που κοιμάται.

Δίπλα της μια μύγα πετά γύρω από ένα ρόδι. Η γυναίκα ονειρεύεται: ένα ρόδι σκάει και από μέσα του ξεπηδά ένα ψάρι. Από το στόμα του ψαριού ξεπηδά μια τίγρη, από το στόμα αυτής μια δεύτερη, και από εκείνην ένα τουφέκι. Η λόγχη του τρυπά τη γυναίκα στο μπράτσο και κάπως έτσι τελειώνει το “Όνειρο που προκλήθηκε από το πέταγμα μιας μύγας γύρω από ένα ρόδι, ένα λεπτό πριν το ξύπνημα”.

Ο πίνακας που δημιουργήθηκε από τον Salvador Dali το 1944 είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού που ο ίδιος ονομάζει “ζωγραφισμένες στο χέρι φωτογραφίες ονείρων”. Πράγματι, με το έργο του, ο ιδιόρρυθμος Ισπανός καλλιτέχνης προσπαθεί να αποτυπώσει την πραγματικότητα του ονείρου και της ψευδαίσθησης, να κάνει εικόνα το ανθρώπινο ασυνείδητο, τις εμμονές, τις φαντασιώσεις και τους φόβους του. Αυτός είναι πολλές φορές και ο στόχος των υπερρεαλιστών που υποστηρίζουν πως δεν είναι δυνατό να δημιουργηθεί τέχνη όταν η λογική είναι σε εγρήγορση. Επηρεασμένοι από τις θεωρίες του Sigmund Freud, επιχειρούν να φέρουν στην επιφάνεια αυτά που κρύβονται στο βάθος του μυαλού μας.

"Ο υπερρεαλισμός είμαι εγώ"

Ο Dali μπαίνει στον κύκλο των υπερρεαλιστών το 1929, δέχεται ενθουσιώδεις κριτικές κατά την πρώτη τους έκθεση στην Αμερική το 1932 αλλά τον διαγράφουν το 1941 λόγω των πολιτικών του θέσεων. Ο πρωτοπόρος του ρεύματος Andre Breton αναγραμματίζει το όνομα του Salvador Dali σε Avida Dollars (άπληστος για δολάρια) κατηγορώντας τον για υπερβολικά εμπορικό πνεύμα, ενώ ο ίδιος δηλώνει “ο υπερρεαλισμός είμαι εγώ”.

Στον κόσμο των ονείρων του Dali, οι εικόνες μοιάζουν παράλογες, τερατώδεις, ταυτόχρονα όμως αληθινές. Ο καθένας μπορεί να αναγνωρίσει μέσα σε αυτές τα ένστικτα και τις εμμονές του, τους φόβους και τους εφιάλτες του. Περίεργα και παράταιρα στοιχεία σχεδιάζονται με απόλυτη ακρίβεια στη λεπτομέρεια , προσπαθώντας να μας πείσουν για την αλήθεια τους. Στον παράξενο αυτό κόσμο συνυπάρχουν τίγρεις και ελέφαντες με μακριά πόδια, ανθρώπινες φιγούρες που μοιάζουν με πέτρες, και δέντρα που μοιάζουν με κεφάλια, λιωμένα ρολόγια και μυστήρια καθαρά τοπία. Κάθε στοιχείο έχει το δικό του συμβολικό χαρακτήρα.

"Μια μέρα θα πρέπει να αναγνωριστεί επίσημα ότι αυτό που βαφτίσαμε πραγματικότητα είναι μία ακόμα μεγαλύτερη ψευδαίσθηση από τον κόσμο των ονείρων"

Όπως στα όνειρα έχουμε συχνά την αίσθηση ότι αυτό που βλέπουμε είναι ταυτόχρονα κάτι άλλο, έτσι και στους πίνακες του Dali οι μορφές συγχωνεύονται και η αντίληψή μας γι’ αυτές εναλλάσσεται. Στο έργο “Εμφάνιση προσώπου και φρουτιέρας σε μια παραλία” το πρόσωπο που βλέπουμε στο κέντρο μετατρέπεται με μια δεύτερη ματιά σε μία φρουτιέρα με αχλάδια, με τη μύτη να αποτελεί το κολωνάτο πόδι της. Η ίδια μορφή σχηματίζει μέρος του τοπίου μιας παραλίας περιτριγυρισμένης από βουνά. Ή μήπως το σώμα ενός σκύλου; Επάνω δεξιά βλέπουμε ένα βουνό να μετατρέπεται στο κεφάλι του και μια γέφυρα σε περιλαίμιο.

Είναι τόση η σημασία των ονείρων για τον Dali, ώστε είχε δημιουργήσει μια τεχνική που του επέτρεπε να μπαίνει στα πρώτα στάδια του ύπνου και να αντλεί εικόνες για τους πίνακές του. Την τεχνική αυτή μοιράζεται στο βιβλίο του με τίτλο “50 Secrets of Magic Craftmanship” και την ονομάζει “ύπνος με ένα κλειδί”. Προτρέπει τον καλλιτέχνη να αποκοιμηθεί σε μία πολυθρόνα, κρατώντας ένα κλειδί, με το χέρι προς τα έξω. Όταν ο ύπνος χαλαρώσει τους μύες, το χέρι ανοίγει και το κλειδί πέφτει κάτω, ξυπνώντας το άτομο που πρέπει αμέσως να καταγράψει το όνειρο που έβλεπε, ώστε να μπορεί να το χρησιμοποιήσει ως έμπνευση. Στο ίδιο, εκκεντρικά γραμμένο, βιβλίο συμπεριλαμβάνει και μία συμβουλή για τις μυτερές άκρες του μουστακιού του…

Εκτός όμως από τα όνειρα που “φωτογραφίζει” στον καμβά, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ένα που αποτυπώνει στο κινηματογραφικό φιλμ. Στην ταινία του Χίτσκοκ “Νύχτα Αγωνίας” (Spellbound, 1945)*** ο Νταλί δίνει μορφή στο όνειρο του πρωταγωνιστή Γκρέγκορι Πεκ, το οποίο θα δώσει τις αποδείξεις για την αθωότητά του για ένα φόνο. Τα στοιχεία που εμφανίζονται στο όνειρο, μάτια, κουρτίνες, ψαλίδια, τραπουλόχαρτα και ένας απρόσωπος άνδρας, είναι σύμβολα με ιδιαίτερη σημασία για την ψυχανάλυση. Ο Χίτσκοκ απευθύνθηκε στον Νταλί γιατί ήθελε μια σεκάνς ονείρου με μεγάλη οπτική οξύτητα και καθαρότητα.

****

Υπάρχει μόνο μια διαφορά ανάμεσα σε έναν τρελό κι εμένα. Εγώ δεν είμαι τρελός.

Ένας καλλιτέχνης αμφιλεγόμενος, που χαρακτηρίστηκε τρελός και ιδιοφυία, ένας άνθρωπος με ζωή πολυτάραχη και ιδιόμορφη συμπεριφορά και παρουσιαστικό, ένα παιδί που δεν ωρίμασε ποτέ. Κάποτε είχε πει “κάποιες μέρες νομίζω ότι θα πεθάνω από υπερβολική δόση ικανοποίησης”. Τελικά έφυγε από τη ζωή από ανακοπή καρδιάς στις 23 Ιανουαρίου του 1989, μετά από μακροχρόνια προβλήματα υγείας, σε ηλικία 84 ετών. Το σίγουρο είναι ότι ο Σαλβαδόρ Νταλί άφησε το στίγμα του στην ιστορία της τέχνης κάνοντας εικόνα τη δική του πραγματικότητα και μέσα από αυτήν τα όνειρα του καθενός.

Κι άλλες φωτογραφίες ονείρων, χωρίς λόγια πλέον:

The persistence of memory - 1931

Three sphinxes of bikini - 1947

Sleep - 1937

The temptation of St Anthony - 1946

Swans reflecting elephants - 1937

Slave market with the Disappearing Bust of Voltaire - 1940

κείμενο | εύη μούρνου
επιμέλεια | αλέξανδρος κόγκας + ιάκωβος καγκελίδης
η φωτογραφία του εξωφύλλου είναι από τον Philippe Halsman, τραβηγμένη το 1948