R

e

j

e

c

t

e

d

A

r

t

image

Μαρσέλ Ντυσάν

'κάθε έργο πρέπει να απευθύνεται στοχευμένα όχι μόνο στην όραση αλλά και στην νόηση'

Υπήρξε ένας καλλιτέχνης που αναστάτωσε τα στερεότυπα της τέχνης που επικρατούσαν.

Τα έργα του επηρέασαν σημαντικά τη μεταπολεμική τέχνη στην Ευρώπη και την Αμερική. Αυτός ήταν ο Μαρσέλ Ντυσάν. Γεννημένος στις 28 Ιουλίου 1887 αρχίζει να αγαπάει τα βιβλία από πολύ μικρή ηλικία και να ασχολείται με την ποίηση και τη φιλοσοφία. Όντας πλέον έφηβος, επισκέπτεται το Παρίσι, και αρχίζει να ασχολείται με τις γελοιογραφίες και με το σκάκι, παίζοντας μάλιστα εναντίον του ίδιου του εαυτού.

Τα πρώτα του έργα, τα δημιούργησε στη Μονμάρτη και χαρακτηρίζονται ως μετα-ιμπρεσιονιστικά. Χαρακτηριστικοί πίνακες, αποτελούν το «Man sitting by the window». Αργότερα όμως, προσπαθεί να δημιουργήσει ένα νέο είδος ζωγραφικής, κάνοντας τον παρατηρητή να εντρυφήσει στους πίνακές του και να κοιτάξει πίσω από την εικόνα, ψάχνοντας τα συναισθήματα των απεικονιζόμενων προσώπων. Κι αυτό το καταφέρνει αρχικά με το έργο «Παρτίδα σκακιού», και στη συνέχεια, με ακόμα μεγαλύτερη επιτυχία με το «Πορτραίτο σκακιστών».
Μαρσέλ Ντυσάν

Το 1913, όταν επισκέπτεται τη Νέα Υόρκη για να εκθέσει το επόμενο έργο του, προκαλεί αναστάτωση κι αντιδράσεις στον καλλιτεχνικό κύκλο της εποχής. Το έργο του «Γυμνό που κατεβαίνει τη σκάλα» που θεωρείται σταθμός στην Ιστορία της Παγκόσμιας Τέχνης, έχει πλέον ολοκληρωθεί κι εκτίθεται δημόσια. Είναι η φιγούρα μιας κοπέλας, η οποία μοιάζει να κινείται κατεβαίνοντας τη σκάλα. Προσπάθησε ένα δώσει ρυθμό και κίνηση στο έργο του. Ένα έργο ιδιόμορφο το οποίο στο μάτι ενός ανυποψίαστου θεατή, φαντάζει απλά σαν μια αφηρημένη τέχνη. Αυτός ήταν άλλωστε και ο λόγος, που οι παραδοσιακοί το μίσησαν, γιατί ξέφευγε από τα πρότυπά τους. Δεν μπορούσαν να καταλάβουν αν η φιγούρα ήταν άνδρας ή γυναίκα, ούτε αν ήταν γυμνή ή όχι.

Ο Ντυσάν πέτυχε το σκοπό του. Άρχισε να ζωγραφίζει παραδοσιακά αντικείμενα, με τρόπο που να αναρωτιέται αν είναι κατάλληλα για τέχνη ή όχι, συνοδεύοντας τα μάλιστα με σημειώσεις ώστε να αιτιολογεί τις επιλογές του.

Όταν μετά την κήρυξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου θεωρήθηκε ακατάλληλος για υπηρεσία, πήγε στη Νέα Υόρκη κι άρχισε να ασχολείται με την Τέχνη των ready made. Προσπαθώντας πάλι να κάνει τον κόσμο να δει και να σκεφτεί την τέχνη και τα αντικείμενα με άλλο μάτι, να δουν δηλαδή πίσω από το απλό αντικείμενο και τη συνηθισμένη του χρήση, έπαιρνε συνηθισμένα καθημερινά αντικείμενα, όπως πχ μια ρόδα ποδηλάτου και τα τοποθετούσε σε διάφορα σημεία, όπως για παράδειγμα πάνω σε ένα σκαμνί. Έπαιρνε επίσης ένα φτυάρι, και σκάλιζε στο χερούλι τη φράση «Πριν από το σπασμένο χέρι.» Κι αυτό ήταν τέχνη.

Μαρσέλ Ντυσάν
Μαρσέλ Ντυσάν

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ready made, θεωρείται ένα πορσελάνινο αντεστραμμένο ουρητήριο που υπέγραψε ως «R. Mutt» και το ονόμασε «Κρήνη». Δεν εκτέθηκε ποτέ σε έκθεση, μόνο φωτογραφήθηκε, κι εξαφανίστηκε μυστηριωδώς λίγο καιρό μετά. Ναι, αυτός ήταν ο ανατρεπτικός Μαρσέλ Ντυσάν. Ο άνθρωπος, που εντάχθηκε στο κίνημα «Νταντά», ένα κίνημα κατά του Πολέμου που απέρριπτε κάθε κανόνα και σύμβαση, και πήρε μια καρτ ποστάλ της Μόνα Λίζα και της ζωγράφισε μουστάκι και μούσι, γράφοντας από κάτω στα γαλλικά «την τρώει ο κώλος της».

Μαρσέλ Ντυσάν
Μαρσέλ Ντυσάν
Μαρσέλ Ντυσάν

Το 1920, δημιούργησε μια εικονική καλλιτέχνη την Rrose Salavy. Προφασιζόμενος εκείνος ότι εγκαταλείπει την τέχνη και αφιερώνεται στο σκάκι, το alter ego του, συνέχισε να ζωγραφίζει και να φωτογραφίζεται και να κάνει παράξενες δηλώσεις, όπως για παράδειγμα να σχεδιαστεί ένα φόρεμα αποκλειστικά για γυναίκες που υποφέρουν από λόξυγγα.

Το 1953, παντρεύτηκε την Αλεξίνα Σάντλερ πρώτη σύζυγο του Πιερ Ματίς, γιου του ζωγράφου Ανρί Ματίς. Στις 2 Οκτωβρίου του 1968, ο μεγάλος αυτός καλλιτέχνης, που επέμενε πως «κάθε έργο πρέπει να απευθύνεται στοχευμένα όχι μόνο στην όραση αλλά και στην νόηση», που πήρε τις 25 νότες από 2 οκτάβες και τις έριξε σε ένα καπέλο, τραβώντας κλήρο όσον αφορά την εκτέλεσή τους, και που επηρέασε πολλούς σημαντικούς καλλιτέχνες μετά από αυτόν, άφησε την τελευταία του πνοή, από καρδιακή προσβολή μετά από ένα δείπνο με φίλους.

Μαρσέλ Ντυσάν

Ένα χρόνο μετά το θάνατο, εκτέθηκε ένα νέο έργο του στο Μουσείο της Φιλαδέλφειας. Απεικονίζει μια γυμνή γυναίκα, ξαπλωμένη με ανοιχτά τα πόδια πάνω σε ξερά κλαδιά να κρατά μια λάμπα. Τίτλος «Δεδομένα: 1. Ο καταρράκτης 2. Το φωταέριο».
Στον τάφο του, μπορούν όλοι να διαβάσουν τη φράση «Εξάλλου, εκείνοι που πεθαίνουν, είναι πάντα οι άλλοι».

κείμενο | ερωδίτη παπαποστόλου
επιμέλεια | τάσος θώμογλου + ιάκωβος καγκελίδης