R

e

j

e

c

t

e

d

a

c

t

s

image

Αλεχάντρο Χοντορόφσκι

Ο πυρετός ενός ψυχεδελικού Δον Κιχώτη

Τον παρακολουθείς να μιλάει στην κάμερα, πηδώντας από τα αγγλικά στα σαφώς βολικότερα ισπανικά, το βλέμμα του έχει κάτι το πυρετικό, μια υπερένταση χωρίς πάντοτε ξεκάθαρη αφορμή , που σε συνδυασμό με το πλατύ νεανικό του χαμόγελο και το φωτεινό του πρόσωπο δε σε αφήνουν να πιστέψεις πως ο άνθρωπος αυτός βρίσκεται στο μέσο της όγδοης δεκαετίας της ζωής του. Πρόκειται για τον ΑλεχάντροXοντορόφσκι, όπως εμφανίζεται στο ντοκιμαντέρ Jodorowsky’sDune (2013 ) του Φρανκ Πάβιτς, το οποίο διηγείται την απίθανη ιστορία της προσπάθειας το Χιλιανού σκηνοθέτη να μεταφέρει στο κινηματογράφο το έπος της επιστημονικής φαντασίας Dune. Δύο χρόνια αργότερα και πάλι ο Χοντορόφσκι στην κάμερα, το ίδιο πάθος, ο ίδιος πυρετός, αυτή τη φορά όμως ζευγαρωμένος με θυμό. Απευθύνεται στους σινεφίλ ζητώντας την υποστήριξή τους για να ολοκληρώσει το τελευταίο του φιλμ:

single photo

«Ένα αληθινό έργο τέχνης πρέπει να αλλάζει το πνεύμα των ανθρώπων, την ίδια τους την ψυχή. Όταν πηγαίνω στο σινεμά πρέπει να βγαίνω μεταμορφωμένος. Θέλουμε τη βοήθειά σας, για να τελειώσουμε την ταινία και να αποδείξουμε στον κόσμο πως υπάρχει ακόμα χώρος για το καλλιτεχνικό σινεμά, ότι μπορεί να υπάρξει ακόμα και αν αυτό σημαίνει πως θα χάσουμε χρήματα. Σινεμά για εμάς, σινεμά για αληθινούς καλλιτέχνες που δεν είναι μια βιομηχανία, δεν είναι μια επιχείρηση,μια χωματερή για πολιτικολογίες που ποδηγετούν τους ανθρώπους»

Την ίδια περίοδο σε συνέντευξή του ο Χοντορόφσκι δηλώνει: « Είμαι πολύ μεγάλος πια, είμαι ήδη 86, οπότε τι με νοιάζει; Η φήμη δεν με ενδιαφέρει πια. Με ενδιαφέρει να δημιουργήσω ένα τίμιο έργο τέχνης και να δείξω σε όλους ότι είναι εφικτό, ο Δαβίδ μπορεί να τα βάλει με τον Γολιάθ της κινηματογραφικής βιομηχανίας… Η βιομηχανία δεν αγαπά ούτε τον πολιτισμό ούτε τον άνθρωπο, και να οι άνθρωποι ενωθούν μπορούν να γίνουν μια συλλογικότητα ικανή να υποστηρίξει σπουδαίες ταινίες. Αυτό δείχνω, τι μπορεί να κάνει μια συλλογικότητα. Θα τα καταφέρουμε- είναι σχεδόν βέβαιο πλέον. Είναι θετικό ότι ενωνόμαστε για να δημιουργήσουμε την τέχνη που θέλουμε, τον πολιτισμό που θέλουμε, ώστε η βιομηχανία να μην μας επιβάλλει μια ζωή που δεν θέλουμε»

Ο Χοντορόφσκι είναι ένας σκηνοθέτης δυσπρόσιτος και μοναδικός που ωστόσο κατάφερε να αγαπηθεί πολύ και να καθιερωθεί ως τοτέμ του καλλιτεχνικού σινεμά παρά το γεγονός πως τα σπουδαιότερα έργα του έμειναν θαμμένα για δεκαετίες χωρίς διανομή λόγω μιας διαμάχης με τον διανομέα των ταινιών AllanKlein. Έχουν γραφτεί πολλά από ανθρώπους σαφώς ειδικότερους για το κινηματογραφικό σύμπαν του Χοντορόφσκι, μια τεράστια χοάνη που χωράει μέσα της τη χριστιανική μυθολογία, το ζεν, την ψυχανάλυση, το σουρεαλισμό, το LSD και την ψυχεδέλεια, κώδικες κινηματογραφικών ειδών από το γουέστερν ως το θρίλερ, ένα άκρως φελινικό μικρόκοσμο παλιάτσων και ανθρώπων του τσίρκου- ο ίδιος ο Χιλιανός είχε δουλέψει για χρόνια ως μίμος-, μια σωρεία συμβόλων των οποίων κάθε απόπειρα καθολικής ερμηνείας δε θα ήταν παρά ματαιόδοξος φιλολογισμός που θα είχε σαν αποτέλεσμα να κοιτάμε το δέντρο αντί για το δάσος μιας συνολικότερης αισθητικής πρότασης και κινηματογραφικής γλώσσας, μέσα από την οποία αναζήτησε την ομορφιά και την απελευθέρωση.

single photo

Ενδέχεται όμως ο Χοντορόφσκι να μας έχει προσφέρει ένα δώρο ακόμα σπουδαιότερο από τις ταινίες του, μια παρακαταθήκη που υπερβαίνει την εποχή του, το έργο του και το κοινό που το αγκάλιασε και αυτό το κάτι είναι ο παθιασμένος, ανυποχώρητος καλλιτεχνικός του ιδεαλισμός, μια σχεδόν θρησκευτική προσήλωση στο καλλιτεχνικό του όραμα, ένα γιγάντιο αισθητικό και πνευματικό σχέδιο που κατέστρωσε ο ίδιος και που πιθανότατα μόλις λίγες ψηφίδες του οποίου αντικρίσαμε μέσα από την κλειδαρότρυπα των όλο και όλο εφτά ταινιών του. Γιατί μόνο αυτός που έχει πραγματική πίστη βάζει το ανήλικο γιο του να παίξει στις ταινίες του και κατεβαίνει ο ίδιος στην αρένα ως πρωταγωνιστής να υπερασπιστεί τις ακραίες του επινοήσεις . Ο Χοντορόφσκι είναι το μυαλό, τα χέρια και τα πόδια των ταινιών του, σκηνοθετεί, γράφει, υποδύεται.

single photo

Κατά παράδοξο τρόπο το αποκορύφωμα αυτής της σχεδόν δονκιχωτικής στάσης βρίσκεται ακριβώς στην ταινία που δε γυρίστηκε ποτέ, στο Dune, μια ταινία που θα γυριζόταν μόνο με τους δικούς του όρους: ή θα φτιάξω μια ταινία που θα αλλάξει τον κόσμο ή τίποτα. Καμία έκπτωση. Πολλοί σκηνοθέτες θέλησαν και αρκετοί μπορούν να ισχυριστούν πως άλλαξαν το σινεμά, αλλά να αλλάξεις τον κόσμο; Ποιος θα ήταν τόσο θρασύς και αφελής για να ισχυριστεί κάτι τέτοιο;Mα φυσικά αυτός που αναφώνησε στο El Topo « είμαι ο θεός!», που αποφάσισε να γίνει σκηνοθέτης χωρίς να ξέρει πώς να χειρίζεται ακόμα την κάμερα,που στην πρώτη μικρού μήκους ταινία του μας είπε ότι το να αλλάξεις κεφάλι είναι πιο εύκολο και από ένα απλό κούρεμα(Le Cravate 1953), που στο Santa Sangre έβαλε μια μεγαλοπρεπή νεκρική πομπή ενός ελέφαντα (!) να καταλήγει σε μια χωματερή και έπειτα αποφάσισε πως την ψυχή του μπορεί να σώσει μόνος ένας κωφάλαλος μίμος που δεν θα μπορέσει ποτέ να του πει «σε αγαπώ».

Το σχετικό ντοκιμαντέρ ξετυλίγει όλη την ιστορία. Όταν το πρωτοείδα μου είχε φανεί τόσο απίθανο που νόμισα πως ήταν μια μεγάλη φάρσα. Παρακολουθούμε τον Χοντορόφσκι να περιφέρεται ανά τον κόσμο λίγο πολύ σαν επικεφαλής κάποιας μυστικιστικής σέκτας προσπαθώντας να συγκεντρώσει γύρω του τους μαχητές του, ναι έτσι τους αποκαλεί, οι πνευματικοί του μαχητές με τους οποίους θα δουλέψει για να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους. Τελικά καταφέρνει να πείσει ανθρώπους σαν τον Σαλβαδόρ Νταλί, τον ΜικΤζάγκερ και τον ΌρσονΓούελς- αφού του τάζει πως θα προσλάβει για αυτόν τον αγαπημένο του σεφ στο Παρίσι- να πρωταγωνιστήσουν, αναθέτει στον καλύτερο Γάλλο σχεδιαστή κόμικ να σχεδιάσει το storyboard, σε μια πλειάδα σπουδαίων καλλιτεχνών να δώσουν μορφή στη φαντασία του ενόσω αφήνει τον γιο του να προπονείται έξι ώρες την ημέρα για δύο χρόνια στις πολεμικές τέχνες για να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις του ρόλου-είπαμε ο Χοντορόφσκι έχει πίστη και όποιος έχει πίστη ξέρει το νόημα της θυσίας. Και η μουσική; Κάθε πλανήτης του διαστημικού έπους πρέπει να έχει τη δική του μουσική. Παρουσιάζεται στους PinkFloyd και τους προτείνει να γράψουν το βασικό μουσικό θέμα : « Σας προσφέρω τη σπουδαιότερη ταινία στην ιστορία της ανθρωπότητας, θα αλλάξουμε τον κόσμο και εσείς κάθεστε και τρώτε big Mac ! », δέχονται. Σχεδιάζει κάτι κολοσσιαίο που θα μιλήσει για τα πάντα και θα τα αναθεωρήσει, αυτήν τη δουλειά δε μπορεί να την εμπιστευτεί στον οποιονδήποτε. Μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια έχει ξοδευτεί το ένα τέταρτο του προϋπολογισμού χωρίς να έχει γυριστεί ούτε μια σκηνή. Ωστόσο ο Χοντορόφσκι και οι συνεργάτες του έχουν ετοιμάσει όλο το storyboard της ταινίας, χιλιάδες σκίτσα σε ένα ογκωδέστατο τόμο, ένα απλό ξεφύλλισμα αρκεί για να υποψιαστεί κανείς το μέγεθος της φιλοδοξίας του Χιλιανού. Ο Χοντορόφσκι υπολογίζει την διάρκεια της ταινίας κοντά στις δεκατρείς ώρες.

Η προσγείωση είναι απότομη, κανείς δεν είναι διατεθειμένος να χρηματοδοτήσει αυτό το φιλμ, τα γυρίσματα ματαιώνονται. Ο Χοντορόφσκι απογοητευμένος θα γυρίσει μόλις μια ταινία στα επόμενα δεκαπέντε χρόνια. Και ωστόσο η δικαίωση ήρθε: οι συντελεστές της ταινίας, οι πνευματικοί μαχητές που μοιράστηκαν το όραμά του, έσπειραν παντού τον σπόρο που τους εμπιστεύθηκε, δούλεψαν σε ταινίες όπως το Star Wars, το Alien, το BladeRunner, ο Εξολοθρευτής, το storyboard του Dune υπήρχε σε κάθε στούντιο, οι εικόνες που φαντάστηκε πήραν ζωή μέσα από άλλες ταινίες. Η κληρονομιά ενός φιλμ που δεν γυρίστηκε ποτέ υπάρχει σε αυτές τις ταινίες, ταινίες που μολύνθηκαν από τον πυρετό του Χοντορόφσκι, και αυτό είναι αρκετό για να γίνει κατανοητό τι τομή θα αποτελούσε το Dune αν είχε φτάσει μέχρι τη μεγάλη οθόνη. Ο κόσμος δεν άλλαξε, άλλαξε όμως αυτό που ονομάζουμε επιστημονική φαντασία. Και άλλαξε μέσα από μια αποτυχία. Θα είχε γίνει άραγε το ίδιο αν ο Χοντορόφσκι είχε συμβιβαστεί με κάτι λιγότερο από τα πάντα;

single photo

Aσφαλώς δεν είναι μια καινούρια ιστορία. Στην ιστορία της τέχνης και των ιδεών μπορούμε να συναντήσουμε αρκετά παρόμοια παραδείγματα ανθρώπων που επέμειναν στο σχέδιο τους ακόμα κι αν η επιμονή αυτή έμοιαζε με παραμιλητό σε ένα άδειο δωμάτιο με την επίγνωση πως κανείς δε θα χτυπήσει την πόρτα σύντομα. Και μόνο χρόνια μετά, κάποιος θα έμπαινε στο δωμάτιο για να αφουγκραστεί τον αντίλαλο του παραμιλητού. Ο Βαν Γκογκ έμεινε να ζωγραφίζει μανιωδώς μέχρι την αυτοκτονία του, έχοντας πουλήσει όλο και όλο δύο έργα στη ζωή του, ο Πόε (είπαν)εφηύρε μισή ντουζίνα λογοτεχνικά είδη για να πεθάνει σε ντελίριο άσημος και πάμφτωχος, ο Τζόις δούλευε για δεκαετίες πάνω σε βιβλία που δεν είχαν καμία εμπορική απήχηση και που περιφρονούσε η ίδια του η σύζυγος. Οι άνθρωποι αυτοί σε μια μακρά πορεία με μόνη συντροφιά την πεποίθησή τους πως όφειλαν να συνεχίσουν, πήγαν τον κόσμο λίγα μέτρα παρακάτω. Ένα διαυγές και αδιαπραγμάτευτο καλλιτεχνικό όραμα παντρεμένο με ένα εξωλογικό ιδεαλισμό που είναι έτοιμος να το υπηρετήσει είναι συχνά τα δύο στοιχεία που ξεχωρίζουν τους σπουδαίους δημιουργούς από τους υπόλοιπους. Ο Χοντορόφσκι συγκεντρώνει αμφότερα , μόνο που ευτύχησε να αγαπηθεί και να αναγνωριστεί στον καιρό του. Η αποτυχία του Dune προστίθεται στη σειρά αυτών των γεγονότων, μια υπενθύμιση πως ενίοτε- και ασφαλώς όχι μόνο στη Τέχνη- χρειαζόμαστε ανθρώπους που έχουν τη δύναμη να σηκώσουν το βάρος του ιδεαλισμού τους και να προχωρήσουν με αυτόν. Γιατί σίγουρα μια ταινία δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αν όμως ο κόσμος αλλάζει, αλλάζει από τέτοιους ανθρώπους. Χρήσιμη υπενθύμιση στον καιρό των συμβιβασμών.

κείμενο | θοδωρής τσομίδης
επιμέλεια | αλέξανδρος κόγκας + τάσος θώμογλου